مقدمه

ایمنی یک محیط کاری، فارغ از ابعاد و تعداد پرسنل آن، بدون وجود نقشه استاندارد تخلیه اضطراری ناقص است. در لحظات بحرانی نظیر حریق یا زلزله، بروز استرس و اختلال در تصمیم‌گیری، توانایی تحلیل منطقی را از افراد سلب می‌کند. در چنین شرایطی، تنها مسیرهای از پیش‌ تعیین‌ شده و علائم واضح راهگشا خواهند بود.

طراحی این نقشه‌ها فراتر از ترسیم چند جهت ساده است. این فرایند یک تخصص مهندسی محسوب می‌شود که با تکیه بر استانداردهایی نظیر NFPA 101 و تحلیل رفتار شناسی انسان در بحران، بر جلوگیری از هرج‌ و مرج و هدایت ایمن افراد تمرکز دارد.

گام نخست – شناسایی ساختمان و خطرها
پیش از آغاز طراحی نقشه تخلیه اضطراری، لازم است ساختمان و خطرهای احتمالی آن به‌ طور کامل شناسایی و بررسی شوند. در این مرحله باید نقشه معماری دقیق ساختمان در دسترس باشد تا تعداد طبقات، فضاها، اتاق‌ها، راه‌ پله‌ها، آسانسورها، مسیرهای تردد و درهای خروج به‌ وضوح مشخص شوند.

همچنین محل نقاط پر خطر مانند انبار مواد قابل اشتعال، تابلوهای برق، آشپزخانه‌ها و اتاق‌های سرور باید به‌ دقت بررسی و مشخص شوند.

شناخت تعداد کارکنان و میزان حضور افراد در بخش‌های مختلف ساختمان اهمیت زیادی دارد. باید مشخص باشد در هر فضا چه تعداد افراد حضور دارند و در چه زمان‌هایی بیشترین تراکم جمعیت ایجاد می‌شود.

علاوه بر این، نوع فعالیت مجموعه باید حتما در نظر گرفته شود، زیرا مسیرها و الزامات تخلیه در محیط‌هایی مانند کارخانه‌های تولید مواد شیمیایی با یک دفتر اداری تفاوت اساسی دارد.

گام دوم – تعیین مسیرهای خروج و نقاط تجمع
پس از شناسایی ساختمان و خطرهای بالقوه آن، مرحله بعد تعیین مسیرهای خروج اضطراری و نقاط تجمع ایمن است. مسیرهای خروج باید تا حد امکان مستقیم، قابل‌ تشخیص و بدون مانع طراحی شوند تا تخلیه افراد در کوتاه‌ ترین زمان ممکن انجام شود. برای هر بخش از ساختمان لازم است حداقل دو مسیر خروج مستقل در نظر گرفته شود تا در صورت مسدود شدن یکی از مسیرها، امکان استفاده از مسیر جایگزین وجود داشته باشد.

عرض درها و راهروهای خروج باید متناسب با تعداد افراد حاضر در هر فضا طراحی شود. بر اساس الزامات استاندارد NFPA، حداقل عرض مسیر خروج برای ۵۰ نفر نخست برابر با ۸۱ سانتی‌متر است و با افزایش تعداد افراد، این عرض باید به‌ صورت تدریجی افزایش یابد. استفاده از آسانسور و پله برقی در شرایط تخلیه اضطراری مجاز نیست و درهای خروجی نیز باید به سمت بیرون ساختمان باز شوند تا روند خروج افراد با مانع یا تأخیر مواجه نشود.

علاوه بر مسیرهای خروج، تعیین نقاط تجمع ایمن نیز اهمیت بالایی دارد. این نقاط باید خارج از ساختمان و در محیطی امن، با فاصله مناسب از منابع خطر مانند مخازن سوخت یا خطوط برق جانمایی شوند. برای هر طبقه یا هر بخش از ساختمان باید یک نقطه تجمع مشخص، ثابت و نام‌گذاری‌شده تعیین شود، برای مثال نقطه تجمع A، تا پس از تخلیه، افراد به‌ صورت منظم در محل تعیین‌شده جمع شوند و امکان کنترل و شمارش نفرات فراهم باشد.

گام سوم – طراحی نقشه: از پلان تا نشانه‌های بصری
در طراحی گرافیکی نقشه تخلیه اضطراری، استفاده درست از رنگ‌بندی و نمادهای استاندارد نقش مهمی در انتقال سریع و قابل‌ درک اطلاعات دارد. مسیرهای خروج ایمن باید با رنگ سبز نمایش داده شوند تا به‌ راحتی قابل شناسایی باشند، در حالی که محل خطرها یا نقاط بالقوه آتش‌سوزی با رنگ قرمز مشخص می‌شوند.

تجهیزات ایمنی مانند کپسول‌ها و جعبه‌های آتش‌نشانی معمولا با رنگ نارنجی یا قرمز تیره مشخص می‌شوند و نقاط تجمع ایمن نیز با رنگ آبی از سایر بخش‌های نقشه تفکیک می‌گردند. در کنار رنگ‌بندی استاندارد، استفاده از پیکتوگرام‌ها و نمادهای بین‌المللی مانند علائم آتش، خروج اضطراری، کپسول آتش‌نشانی و فلش‌های جهت‌ یاب ضروری است تا نقشه حتی برای افرادی که با زبان یا مفاهیم فنی آشنایی ندارند به‌ راحتی قابل درک باشد.

فلش‌ها باید مسیر حرکت به سمت خروجی‌های اصلی را به‌صورت کاملا واضح نشان دهند و تمامی نوشته‌ها نیز به‌ صورت دو زبانه مانند فارسی و انگلیسی یا زبان رایج محل کار درج شوند. همچنین محل فعلی فرد باید با عبارت مشخص و برجسته، شما اینجا هستید، نمایش داده شود.

موقعیت تجهیزات ایمنی و اضطراری از جمله کپسول‌های آتش‌نشانی، زنگ‌های هشدار، تابلو یا کابینت برق، جعبه‌های کمک‌های اولیه و محل قطع اضطراری برق باید به‌ طور دقیق روی نقشه مشخص شود. به‌ عنوان یک توصیه کاربردی، در ساختمان‌های چند طبقه لازم است نقشه هر طبقه به‌ صورت جداگانه طراحی شود و در نقاطی مانند نزدیکی آسانسورها یا راه‌ پله‌ها نصب گردد.

گام چهارم – نصب و جانمایی نقشه در نقاط استراتژیک
پس از طراحی نقشه تخلیه اضطراری، جانمایی صحیح آن اهمیت زیادی دارد. نقشه‌ها باید در ارتفاع مناسب و در محدوده دید افراد، حدود ۱۵۰ سانتی‌متر از سطح زمین، نصب شوند تا به‌ راحتی قابل مشاهده باشند. محل نصب نقشه‌ها شامل سالن‌های اصلی، نزدیکی خروجی‌ها، لابی‌ها، مجاورت آسانسورها و ورودی هر طبقه است. برای افزایش دوام و طول عمر، توصیه می‌شود نقشه‌ها از جنس PVC یا به‌ صورت لمینت ضد آب تهیه شوند. در فضاهای کم‌ نور یا تاریک مانند انبارها و موتورخانه‌ها، استفاده از نقشه‌های شب‌ تاب می‌تواند در زمان قطع برق، کارایی و خوانایی نقشه را حفظ کند.

گام پنجم – آموزش و اجرای مانور تخلیه اضطراری
حتی دقیق‌ترین و استانداردترین نقشه تخلیه اضطراری نیز بدون آموزش مناسب و تمرین عملی اثر بخشی لازم را نخواهد داشت. برای کارآمد بودن نقشه، کارکنان باید بدانند چگونه از آن استفاده کنند و در شرایط اضطراری چه واکنشی نشان دهند. برنامه آموزش ایمنی باید شامل نحوه تشخیص و واکنش به زنگ هشدار آتش‌سوزی، مسیر شخصی خروج هر فرد از محل کار، وظایف مسئول ایمنی و سرگروه‌های هر بخش، روش کمک‌رسانی به افراد دارای محدودیت حرکتی و نحوه اعلام حضور کامل کارکنان در نقطه تجمع باشد.

به همین منظور، برگزاری مانور تخلیه اضطراری یا Fire Drill حداقل دو بار در سال ضروری است تا کارکنان در شرایط شبیه‌سازی‌شده، مسیرهای خروج و استفاده از نقشه تخلیه را به‌صورت عملی تمرین کنند.

گام ششم – بازبینی و به‌ رو زرسانی دوره‌ای نقشه
محیط‌های کاری همواره در حال تغییر هستند و جابه‌جایی تجهیزات، تغییر دکوراسیون، مسدود شدن مسیرها یا احداث دیوارهای جدید می‌تواند باعث شود نقشه تخلیه قبلی کارایی خود را از دست بدهد. به همین دلیل، نقشه تخلیه اضطراری باید هر شش ماه تا حداکثر یک سال یک بار بازبینی شود و در صورت نیاز به‌ روز رسانی گردد. در بازدیدهای دوره‌ای لازم است اطمینان حاصل شود که مسیرهای خروج باز و قابل استفاده هستند، قفل نشده‌اند و هیچ وسیله یا مانعی عبور ایمن افراد را در زمان بحران مختل نمی‌کند.

گام هفتم – نکات کلیدی طراحی از منظر استانداردهای بین‌المللی
در طراحی نقشه تخلیه اضطراری، رعایت الزامات استانداردهای معتبر بین‌ المللی به‌ویژه NFPA 101 یا Life Safety Code نقش اساسی در اثر بخشی نقشه دارد. بر اساس این استاندارد، برای هر فضای دارای افراد باید حداقل دو مسیر خروج مستقل در نظر گرفته شود تا در صورت مسدود شدن یکی از مسیرها، امکان استفاده از مسیر جایگزین وجود داشته باشد. سیستم روشنایی اضطراری باید به‌ گونه‌ای طراحی شود که مسیرهای خروج را حداقل تا یک ساعت پس از قطع برق به‌ طور واضح قابل تشخیص نگه دارد.

حداکثر فاصله مجاز افراد تا نزدیک‌ترین خروجی در فضاهای معمول ۴۵ متر و در محیط‌های پر خطر ۳۰ متر تعیین شده است. درهای ضد حریق که بخشی از سیستم ایمنی ساختمان محسوب می‌شوند باید حداقل ۹۰ دقیقه مقاومت در برابر آتش داشته باشند تا زمان کافی برای تخلیه ایمن فراهم شود. همچنین تابلوها و علائم راهنمای خروج باید دارای نور داخلی یا خاصیت شب‌ تاب باشند و در ارتفاع تقریبی ۲ متر از کف نصب شوند تا به‌ راحتی در میدان دید افراد قرار گیرند.

گام هشتم – اشتباهات رایج در طراحی نقشه تخلیه اضطراری
با وجود اهمیت بالای نقشه تخلیه اضطراری، در بسیاری از محیط‌های کاری خطاهای رایجی دیده می‌شود که کارایی این نقشه‌ها را به‌ طور جدی کاهش می‌دهد. یکی از این اشتباهات، طراحی نقشه‌های بیش از حد شلوغ و فشرده است که خوانایی لازم را ندارند و در شرایط اضطراری موجب سردرگمی افراد می‌شوند.

حذف علامت مشخص، شما اینجا هستید، نصب نقشه در ارتفاع یا محل نامناسب و به‌ روز رسانی نکردن نقشه پس از تغییر چیدمان فضا یا اضافه شدن تجهیزات از دیگر خطاهای متداول است. علاوه بر این، تمرکز صرف بر سناریوی آتش‌ سوزی و نادیده گرفتن حوادثی مانند زلزله یا نشت گاز می‌تواند باعث شود نقشه تخلیه در شرایط واقعی بحران کارایی لازم را نداشته باشد.

منبع

• 
  NFPA 101 – Life Safety Code. National Fire Protection Association.
  https://www.nfpa.org/codes-and-standards/all-codes-and-standards/list-of-codes-and-standards/detail?code=101
  


• 
  NFPA 170 – Fire Safety and Emergency Symbols. National Fire Protection Association.
  https://www.nfpa.org/codes-and-standards/all-codes-and-standards/list-of-codes-and-standards/detail?code=170
  


• 
  OSHA – How to Plan for Workplace Emergencies and Evacuations (OSHA 3088).
  https://www.osha.gov/publications/osha3088
  


• 
  ISO 23601 – Escape and Evacuation Plan Signs. International Organization for Standardization.
  https://www.iso.org/standard/40884.html
  


• 
  ISO 7010 – Safety Signs and Colours. International Organization for Standardization.
  https://www.iso.org/standard/59765.html
  


• 
  International Fire Code (IFC). International Code Council (ICC).
  https://www.iccsafe.org/products-and-services/i-codes/2021-international-fire-code/
  


• 
  BS 9999 – Fire Safety in the Design, Management and Use of Buildings. British Standards Institution (BS